Vladar koji je izgubio presto, ali sačuvao dostojanstvo
Povodom 550 godina od upokojenja (1476–2026)
Među srpskim srednjovekovnim vladarima bilo je onih koji su ostali upamćeni po velikim pobedama, podignutim zadužbinama i političkoj moći. Ali bilo je i onih čija je sudbina obeležena stradanjem i gubitkom gotovo svega što je zemaljska vlast mogla da pruži. Jedan od njih bio je Sveti Stefan Slepi Branković, srpski despot čiji spomen Crkva proslavlja 22. oktobra. Ove godine navršava se pet i po vekova od njegovog upokojenja, što je prilika da se podsetimo ne samo njegove lične tragedije već i vremena u kojem je nestajala srpska srednjovekovna država, dok je njeno duhovno nasleđe nalazilo nove puteve opstanka.
Stefan je bio sin despota Đurđa Brankovića i despotice Jerine, rođen u vladarskoj porodici koja je nasledila državotvorno delo Nemanjića i Lazarevića. Njegov otac nastojao je da sačuva Srbiju između dve moćne države, Osmanskog carstva i Ugarske, a posle gubitka Beograda podigao je Smederevo, novu srpsku prestonicu. Iako su rudarska središta poput Novog Brda i dalje predstavljala značajan izvor bogatstva, politička moć Despotovine postepeno je slabila. U takvim prilikama Stefana je zadesila tragedija koja će obeležiti čitav njegov život. Zajedno sa bratom Grgurom, po naređenju sultana Murata II, oslepljen je 1441. godine u Jedrenu. Za mlade Brankoviće to nije bio samo gubitak vida, već i težak udarac njihovom budućem vladarskom položaju.
Porodične i državne nesreće zatim su se nizale jedna za drugom. Novo Brdo je palo 1455, despot Đurađ preminuo je 1456, a njegov naslednik Lazar početkom 1458. godine. U tim teškim okolnostima Stefan je poneo despotsko dostojanstvo, ali je njegova kratka vladavina trajala svega do proleća 1459. godine. Politički sukobi i nagodbe doveli su do njegovog uklanjanja, a samo nekoliko meseci kasnije, 20. juna 1459, Smederevo je palo pod osmansku vlast. Stefan je nestanak države dočekao kao izgnanik, lišen prestola i zemlje kojom je želeo da upravlja.
Njegov životni put potom ga je odveo u Albaniju, gde se oko 1460. godine oženio Angelinom, kćerkom uglednog velikaša Đurđa Arijanita. Njihov brak postao je jedno od najlepših svedočanstava supružničke vernosti u srpskom svetiteljskom predanju. Angelina je prihvatila sudbinu slepog despota i sa njim delila godine progonstva, neizvesnosti i oskudice. Iz Albanije su prešli u Italiju, u oblast Furlaniju, gde su živeli u zamku Belgrado, daleko od nekadašnjeg smederevskog dvora. Tu su podizali svoju porodicu, u kojoj su rođeni sinovi Đorđe i Jovan i kćerka Mara. Stefan je preminuo 9. oktobra 1476. godine, ne dočekavši povratak u otadžbinu.
Međutim, njegovom smrću nije se završila povest porodice Branković. Angelina je sa sinovima, uz podršku ugarskog kralja Matije Korvina, 1486. godine stigla u Srem. Stariji sin Đorđe dobio je despotsko dostojanstvo i posede među kojima je bio i Kupinik, tvrđava u blizini današnjeg Kupinova. To utvrđenje imalo je znatno starije veze sa srpskom vladarskom tradicijom: još u vreme despota Stefana Lazarevića nalazilo se u njegovom posedu, a potom je pripadalo Đurđu Brankoviću i, kasnije, despotu Vuku Grgureviću. Angelina i njeni sinovi doneli su u Kupinik mošti Svetog Stefana Slepog i položili ih u crkvu Svetog Luke. Tako je čovek koji se za života nije mogao vratiti u Srbiju posle smrti postao jedno od duhovnih središta srpskog naroda u Sremu.
Njegovi sinovi nastavili su porodičnu tradiciju. Đorđe je kasnije primio monaški postrig pod imenom Maksim i postao istaknuti arhijerej, dok je Jovan nosio despotsko dostojanstvo sve do smrti 1502. godine. Mati Angelina, upamćena kao majka srpska, posvetila je život očuvanju porodičnog i duhovnog nasleđa. Iz njihovog ktitorskog dela izrastao je manastir Krušedol, koji je postao jedna od najznačajnijih svetinja Srba severno od Save i Dunava. U njemu su poštovane i mošti Svetog Stefana Slepog, sve do velikog razaranja 1716. godine, kada je manastir spaljen, a najveći deo svetiteljskih moštiju uništen. Ipak, poštovanje svete porodice Brankovića nastavilo se kroz vekove.
U životu Svetog Stefana Slepog prepliću se gotovo svi veliki gubici njegovog vremena: gubitak vida, prestola, otadžbine i, najzad, same države. Nije ostavio velike građevine, niti je imao prilike da razvije značajno državotvorno delo. Ali njegova porodica, njeni svetitelji i zadužbine postali su deo duhovnog nasleđa koje je nadživelo politički slom srednjovekovne Srbije. Upravo u tome leži dublji smisao njegovog svetiteljskog lika: čovek koji je izgubio toliko toga zemaljskog sačuvao je ono što će se pokazati trajnijim od vlasti – veru, porodičnu odanost i dostojanstvo.
Pet i po vekova posle njegovog upokojenja, Sveti Stefan Slepi podseća nas da istoriju jednog naroda ne čine samo pobede i vladari koji su ostavili moćne države. Ponekad dublji trag ostave oni čiji je život protekao u stradanju, ali koji su i u najtežim iskušenjima sačuvali duhovne vrednosti svoga vremena. Njegov zemaljski venac bio je kratkotrajan i ispunjen bolom, ali je u pamćenju Crkve i naroda postao venac svetosti koji traje već pet i po vekova.
Autor: Srećko Martinović
