Istorija

Ilija Petrović: Nema mira sa Nemačkom

Pisano sredinom aprila 2010. godine, kao pokušaj da se ukaže na nameru vojvođanskih Švaba, direktnih ili pobočnih zakonskih naslednika – u prvom, drugom ili trećem kolenu – brojnih ratnih zločinaca iz Bačke i Banata „zaposlenih“ tokom Drugog svetskog rata u SS divizijama, da im Srbi izbrišu predačke ratne zločine i potom im, uz izvinjenje, vrate davno napuštena imanja i prihvate da obeležavaju „dragu uspomenu“ na doživljene zločine i njihove izvršioce.

Tekst je ostao da čami u računaru, pošto se njegov autor tada nije mogao dosetiti ko bi mu mogao biti kvalifikovan čitalac.

Evo ga sada, uz jednu „svežu“ napomenu na samom kraju.

Povod

Na samom kraju 2002, potpisnik narednih redaka objavio je u Novom Sadu, u sopstvenom izdanju, knjigu Kerci u Pašićevu : Prilog za monografiju Zmajeva (do 1922. zvanog Stari Ker, potom Pašićevo do 1941, tokom rata Stari Ker, Pašićevo do 1947, a danas Zmajevo), koja „pokriva“ vreme od nastanka ovoga bačkog sela (1267), pa sve do izbijanja Drugog svetskog rata. Knjiga se već primicala svom konačnom obliku kada se njen autor, sasvim slučajno, sredinom avgusta iste godine, sreo sa gospodinom Branislavom Čukićem iz Ratkova (Parabuća), kod Sombora, sa višedecenijskim iskustvom na „privremenom“ radu u Švajcarskoj. Tom prilikom, Čukić je pomenuo da je kuća koju su njegovi roditelji rođeni u Toplici a poreklom iz Vasojevića, u današnjoj Crnoj Gori, dobili na ime kolonizacije, bila vlasništvo izvesnog Švabe Jozefa Hajnca.

Sredinom osamdesetih, Hajnc je boraveći u Ratkovu kod nekog svog starog srbskog prijatelja, poželeo da poseti i svoj rodni dom; umesto njega, mogao je videti samo plac na kome su Čukići nešto ranije izgradili novu porodičnu spratnu kuću. Saznavši da Branislav živi i radi u Švajcarskoj i da jednom ili dva puta godišnje obilazi svoje roditelje u Ratkovu, gospodin Hajnc ga je pozvao da, na proputovanju kroz Austriju, svrati kod njega, Hajnca, nastanjenog u mestu Folksdorf, nedaleko od Graca. Branislav je ponudu rado prihvatio i, do razgovora s ovim potpisnikom, posećivao ga je sedam ili osam puta, da li na putu prema Ratkovu, da li pri povratku u Švajcarsku.

Kad je Čukić prvi put svratio do njega, jednako kao i pri svim kasnijim posetama, gospodin Hajnc nije propustio da mu se pokazujući svoju kuću i prateće objekte, pohvali: „Gospodine, sve ovo što vidite napravio sam parama jugoslovenske vlade; i više sam dobio no što sam ostavio u Parabuću“. Čukić je, isto kao i autor navedene monografije (i ovoga teksta), te reči doveo u vezu sa dogovorom Josipa Broza (1892-1980) poznatijeg kao DrugTitoJašeNaČeluKolone, i nemačkog kancelara Vilija Branta (s malo poznatim krštenim imenom Herbert Ernst Karl, 1913-1992) o isplati nemačkih dugovanja iz Drugog svetskog rata Jugoslaviji, uključujući tu i naknade ratnim zarobljenicima, najvećim delom iz srbskog nacionalnog korpusa. Iznos koji je tada pripao Jugoslaviji bio je toliko ništavan, da se može i mora zaključiti kako je onaj preostali („lavovski“) deo ostao Nemačkoj na ime obeštećenja Podunavskim Švabama za imovinu u Jugoslaviji, napuštenu s jeseni 1944. godine po pozivu nemačke Vrhovne komande i Nemačkog narodnog saveza u Ugarskoj.

Branislav Čukić je tokom ovog razgovora uzgredno pomenuo da je u Švajcarskoj kupio knjigu, na nemačkom jeziku, koja se bavi sudbinom podunavskih Švaba iseljenih iz Vojvodine Srbske (iz svih mesta, pojedinačno) krajem 1944. godine ili zatečenih tamo krajem rata i prvih dveju poratnih godina.

Nepun mesec kasnije, ta se knjiga, našla u rukama ovog autora, a za već pomenutu monografiju o Zmajevu (strane 450-456) bili su interesantni redovi koje je o Starom Keru ispisao Georg Vildman oslanjajući se na knjigu Petra Štega, iseljenog Starokerca, Stari Ker : Istorija jednog podunavsko-švapskog sela i hronika njegovih porodica, Vajngarten/Baden (Nemačka) 1988, 314-350. Dok. V, 381-405.

Uz napomenu da je reči ili rečenice u zagradama, kao i međunaslove, ispisao ovaj potpisnik, evo u nastavku nekih izvoda iz toga teksta, u prevodu istoričara Branislava Ćurčića, tada profesora somborske Gimnazije.

Selo Stari Ker

Stari Ker pripadao je etnički mešovitim opštinama Srednje Bačke; pored (oko 2700) Nemaca evangelističke veroispovesti, živelo je ovde oko 1400 Srba, 500 Madžara i nešto malo Rusina, Bunjevaca i Slovaka. Stari Ker nije bio nemačka naseobina, kao što je to bio slučaj sa devet ostalih opština Srednje Bačke, naseljenih protestantskim Nemcima za vreme kolonizacije pod carem Jozefom II (1741-1764-1790) između 1784. i 1787. godine. Starokerski Nemci došli su ovamo 1827. godine iz Kiškera (Bačkog Dobrog Polja), skoro čisto nemačke opštine udaljene oko četiri kilometra od Starog Kera (severno, prema Vrbasu) njihovo preseljavanje dovršeno je oko 1900. godine. Od ukupno 940 kuća u Starom Keru, 1944. godine bilo ih je 584 (ili 510, kako piše na drugom mestu) u nemačkom vlasništvu.

Posle raspada Jugoslavije 1941. godine i priključenja Bačke Madžarskoj, već u jesen iste godine započelo je regrutovanje Podunavskih Švaba u madžarske honvede (domobrane). Od aprila 1942. mogli su ovi vojnici da pređu u nemački Vermaht (regularnu nemačku vojsku ), a kasnije, sve do septembra 1944. godine, svi vojno sposobni muškarci stupali su ili u Vermaht ili u oružane formacije SS (Schutzaffel, prvobitno paravojna organizacija Nacionalsocijalističke nemačke radničke partije, potom Hitlerov zaštitni odred, a docnije, tokom rata, borbene jedinice namenjene za front, vrlo često superiornije od redovne nemačke vojske. Ove jedinice poznate po fanatizmu, surovosti i beskrupuloznosti, i namenjene za obavljanje specijalnih zadataka: istrebljenje stanovništva u okupiranim krajevima, kaznene ekspedicije, čuvanje zatočenika u logorima, upamćene su po nebrojenim zločinima počinjenim nad civilnim stanovništvom i ratnim zarobljenicima. Na suđenju u Nirnbergu, 1946, zbog toga što su, zalažući se za konačno rešenje, sprovodile rasističke zakone i genocid, proglašene su kriminalnom organizacijom).

Stari Ker dao je (nemačkim oružanim snagama) oko 500 vojnika (u proseku, po jedan skoro iz svake švapske kuće!), od kojih je 153 poginulo, umrlo u zarobljeništvu ili nestalo…

Svoju vlast za vreme II svetskog rata starokerski Nemci nisu zloupotrebljavali u odnosu prema pripadnicima ostalih nacionalnosti. Srbi, pre svega viđeni i uticajni među njima, pomirljivom držanju njihovih nemačkih sugrađana, između ostalog, pripisuju zaslugu što 1941. godine, pri ulasku Madžara u Stari Ker, nije došlo do krvavih racija kao u Novom Sadu i nekim većim mestima u istočnoj Bačkoj…

Poziv na povlačenje

Opasna partizanska delatnost (1944), pokreti nemačkih izbeglica iz Banata (bekstvo prema zapadu) i opominjući saveti nemačke vojne komande pokrenuli su većinu Starokeraca da se odazovu pozivu Narodnog saveza Nemaca u Ugarskoj i da krenu u bekstvo. Suprotno ranijim procenama… broj Starokeraca koji je ostao u svojim kućama iznosio je 170 lica. Računaju li se tih 170 osoba i 500 vojnika na frontu, proizilazi da je u bekstvo krenulo okruglo 2000 Starokeraca. U odnosu na ukupan broj stanovnika, prema podacima iz nemačkog popisa, to čini 74% i ta stopa sigurno je bila jedna od najviših u Bačkoj.

Osmog oktobra 1944. godine krenuli su starokerski Nemci u povlačenje. Sa teško natovarenim kolima, konjskom ili traktorskom vučom, najpreče je bilo preći Dunav. Svima koji nisu imali sopstvena kola ili nisu imali sa kim da pođu, ili su bili bolesni, bilo je ostavljeno da u povlačenje krenu Vermahtovim vozilima, u otvorenim teretnim kolima ili kamionima, sa malim ručnim prtljagom… Oni koji su prevoženi kamionima ili teretnim kolima istovareni su pred jednom dunavskom skelom, a zatim su prebačeni na drugu obalu; kad su se svi smestili u stočne vagone, po 45 lica u jednom vagonu, sastavljena je kompozicija… i povezla ih u pravcu Beča… noću. U devetoj noći kompozicija je stigla u Beč. Iz Beča izbeglice su razdeljene po raznim austrijskim mestima. Jedna grupa Starokeraca došla je u Rid, u okrugu In, gde je bila primljena prijateljski i tokom decembra smeštena po okolnim seljačkim imanjima. Oni su ovde dočekali i kraj rata, da bi se do 1948. godine postepeno svi odselili, uglavnom u Nemačku.

Mnogo težu seobu imali su oni koji su se koristili kolskim zapregama ili traktorima. Oni su se mučili po putevima pretrpanim vojnim vozilima i izbegličkim kolonama, trpeli su česte napade iz vazduha i mogli su tek posle tri nedelje, u blizini Blatnog jezera (u Madžarskoj), da zastanu i uzmu predah… Kolona je na austrijsku granicu stigla tek 10. novembra, da bi tamo bila razdvojena i odvedena na razne strane. Jedan deo potrpan je u vagone i 1. decembra stigao je u Oberlauterbah, okrug Jauer, u šleskim planinama Kacbah. Ovde su svi muškarci, kao i dečaci stariji od 15 godina, regrutovani i obučeni u uniforme (nacističke)… Deo onih koji su se kolima kretali prema Sudetima, u Češkoj, dočekao je kraj rata na jednom majuru kod Lajtmerica; dovde su se probijali od mesta do mesta, ističući na traktorima i kolima jugoslovenske zastavice; bio je to opasan poduhvat, pošto je u ovom bezakonom vremenu svako češko mesto imalo sopstvenu miliciju, koja je sve podvrgavala svojoj kontroli. Tako maskirani u jugoslovenske građane, oni su… stigli u Austriju, u Valdfirtel, na tamošnje vlastelinske majure. Godine 1946. registrovali su se u Beču kao prognani madžarski Nemci, da bi najzad došli u virtemberški Herenberg, gde su našli svoj novi zavičaj…

Ko je i kako ostao u selu

Samo 170 Keraca ostalo je u rodnom selu, a oko 300 nemačkih kuća ostalo je bez nadzora. Njihovi ambari i skladišni prostor bili su puni. U njima se nalazio ceo rod iz 1944. i deo roda preostao iz prethodne godine. U stajama je ostala sva stoka. Na njivama nemačkih posednika bilo je neobrano oko 1000 katastarskih jutara kukuruza i oko 200 jutara neizvađene šećerne repe… Datum ulaska Crvene armije i partizana u selo nije zabeležen, ali se prevrat, umsturtz, kako su to u nemačkom švapskom narodu zvali, desio oko 20. oktobra 1944. godine. Stariji viđeniji Srbi… sakupili su se u opštinskoj većnici i preuzeli opštinsku upravu. Njihovom uticaju i tadašnjem srpsko-pravoslavnom svešteniku… može se zahvaliti što se u Starom Keru ništa nije desilo nijednom Nemcu koji je ostao na svom ognjištu. Nije bilo nikakvih zloupotreba vlasti, nikakvog zlostavljanja preostalih Nemaca i Madžara… Samo je (jedan stariji) gostioničar… bio ubijen, ali se mora reći da je on bio žrtva pljačkaškog napada. Nova vlast suzbila je pljačku, a sva ostavljena nemačka imovina prepuštena je Upravi narodnih dobara. Najbolji nameštaj iz nemačkih kuća donošen je na sabirna mesta, odakle su se snabdevali uticajni partizani iz gradova. Ostatak nameštaja bio je nagomilan u pojedinim nemačkim kućama, pretvorenim za tu priliku u sabirne magazine, da bi u toku 1945. godine bio razdeljen novim doseljenicima koje su vlasti dovele u selo, takozvanim kolonistima (a i to je, najvećim delom, pripalo „viđenijim“ komunističkim porodicama, onima čiji su članovi ranije došli u selo da „sprovedu“ kolonizaciju).

Upotreba“ Nemaca zatečenih u selu

Tek oko mesec dana pošto su partizani preuzeli vlast, došlo je do regrutovanja prve nemačke radne grupe iz Starog Kera. Osamnaestog novembra 1944. godine moralo se u opštinsku većnicu javiti 20-25 starokerskih muškaraca i žena. Snabdeveni sopstvenom hranom i neophodnim rubljem, oni su u dva dnevna marša upućeni u Novi Sad. Ovde su smešteni u halu Duvanskog monopola, za tu svrhu pretvorenu u logor… Narednih nedelja morali su Starokerci svakodnevo da rade na raščišćavanju grada i aerodroma i da u Futogu seku kupus za Ruse. Dnevno su u Novi Sad pristizale stotine ljudi iz najrazličitijih mesta, tako da se posle pet nedelja logor napunio. Za Božić morao je dr Demand iz Starog Kera (na službi u Novom Sadu) da pregleda zdravstveno stanje ovih ljudi i da najzdravije među njima izdvoji. Na Badnji dan oni su još mogli da postave božićno drvo i da pevaju božićne pesme, a već u ponoć započele su pripreme za njihov transport; na Božić, odabrano ljudstvo premešteno je u Bečkerek (Zrenjanin). Ovde su ih Rusi još jednom pregledali, a one za koje su ustanovili da su zdravi potovarili su u stočne vagone, po 40 u jedan vagon. Iz Starog Kera, među njima bili su jedna žena i sedam muškaraca. Posle šesnaest dana putovanja vozom, do Dnjepropetrovska, tamo su prvi put dobili topli obrok. Posle dalja četiri dana stigli su u odredište, u Tošovku kod Vorošilovgrada…

Smena mesne vlasti

Čini se da su svi preostali Starokerci, osim dveju familija (i jednoga samca), bili internirani u logor, u kućama nove kolonije (naselju izgrađenom neposredno pred rat, na južnoj strani sela, posle rata nazvanom Logor)… Za 29. novembar, ovde su dovedeni žene, deca i starci iz (Nove) Palanke (danas deo Bačke Palanke). Od ovde okupljenih Nemaca još jednom su izdvojena radno sposobna lica, od njih su formirane radne grupe i upućene na rad po južnobačkim opštinama: u Futog, Novi Sad, Titel i Šove (danas Ravno Selo). Pošto su 2. decembra 1944. godine Podunavske Švabe sasvim napustile selo (Bački) Jarak, tamo je otvoren prvi koncentracioni logor u Bačkoj za Nemce. U njega su smeštene žene sa malom decom, deca do 12 godina i stari i bolesni. (Logor je raspušten 15. aprila naredne godine)…

Izvesno je da su u samom Starom Keru postojala tri civilna radna logora. U jednom su se nalazili samci – žene i muškarci bez porodica – koji su morali da obrađuju narodna dobra, osnovana od nemačkih poseda. U zimu 1944/45. godine morali su da beru kukuruz i seku kukuruzovinu i da vade šećernu repu. Fabrika kudelje počela je opet da radi i prerađuje poodavno pokošenu kudelju, a za radnike su uzeti nemački „logoraši“…

Po dolasku srbskih kolonista

Već u proleće 1945. godine počele su da se u Stari Ker doseljavaju pojedine porodice sa raznih strana jugoslovenskog prostora. (Najverovatnije, učinjeno je to na brzinu kako bi se izbeglo nešto nalik onome što se Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca desilo 1920. godine. Naime, kad je srbska vojska krajem 1918. ušla u Korušku, njen ostanak tamo uslovljen je odlukom najuticajnijih savezničkih političara da se u Koruškoj formiraju dve zone, te da se u jednoj od njih 1920. godine organizuje plebiscit o budućnosti teritorije koju je zaposela srbska vojska. Ukoliko bi se na plebiscitu većina tamošnjeg stanovništva izjasnila za priključenje Kraljevstvu SHS, onda bi u Kraljevstvo SHS ušla i ona druga zona; u suprotnom, obe zone priključile bi se Austriji. Vreme od kraja rata do plebiscita, srbska strana provela je u išč ekivanju, dok su Nemci u te zone postepeno naseljavali svoje građane iz drugih krajeva Austrije. Kad je došlo vreme za plebisit, u obema zonama već je bila ostvarena nemačka većina i ona je plebiscitarno odlučila da se zaposednuti krajevi priključe Austiji, te da se srbska vojska mora otuda povući. Da bi se izbegao taj scenario i sa Vojvodinom Srbskom posle Drugoga svetskog rata, bez obzira na saveznički stav da se pripadnici nemačke nacionalne manjine moraju iseliti sa svih teritorija u koje su se useljavali tokom prethodnih dvaju vekova, nova vlast u Jugoslaviji požurila je sa kolonizovanjem brdskog stanovništva u ravnicu, eda bi, za slučaj da saveznici „promene ploču“, novostvorena većina, srbska, izglasala ostanak Vojvodine Srbske u Jugoslaviji). Najveća grupa novih kolonista koje je novi režim nameravao da naseli u Bačku, došla je u Stari Ker 14. decembra 1945. godine (bilo je to 4. decembra, na Vavedenje, nešto posle ponoći) u jednom zatvorenom železničkom transportu. Radilo se uglavnom o porodicama iz Crne Gore. Novi kolonisti smešteni su po napuštenim nemačkim kućama koje su posle nekoliko godina za malu otkupninu na njih uknjižene. Takođe, oni su dobili i pokućstvo, druge upotrebne predmete i stoku iz nemačkog poseda (ostaci ostataka!). Nemački logoraši su 1946. godine jednim delom korišćeni da koloniste upute u bačke poljoprivredne radove i proizvodne metode. Ponekad, logorisane Nemce uzimali su drugonacionalni slobodni seljaci za obavljanje raznih radova, s tim što su određenu nadnicu za njihov rad predavali upravi logora; jedan logoraš mogao se uzeti za obavljanje nekog posla na jedan dan ili za neko duže vreme…

Osvrt na nemački tekst

Posle svega što su Vildman i Šteg napisali o starokerskim (pašićevačkim) Švabama, a što je ovde preneseno sa neznatnim potpisnikovim komentarima (stavljenim u zagradame), mora se konstatovati da je sve to učinjeno sa merom i punom objektivnošću. To se posebno odnosi na konstataciju da je iz 510 starokerskih švapskih kuća u nemačku vojsku, uglavnom u SS divizije (kojih je bilo 38) otišlo 500 mladih ljudi, od čega ih je, do kraja rata, na raznim ratištima, najvećim delom u Rusiji, 153 poginulo, umrlo ili nestalo.

Nije rečeno, ali te nemačke žrtve iz Starog Kera (Pašićeva, danas Zmajeva) bile su odgovor na Hitlerovu poruku svojim sunarodnicima u rasejanju da, „ako imam snagu da bez ikakve griže savesti pošaljem u smrt cvet nemačke omladine, zar onda nemam pravo da uništim milione ove inferiorne rase, koja se množi poput gamadi. Ja ih neću sve poubijati, nego sprečiti da se množe, i zato ću muževe rastaviti od žena. – Ima više motiva da se jedan narod uništi sistematski i bez krvi. To će biti plansko uništavanje naroda. Jedna od najvažnijih zadaća nemačke politike u budućnosti biće ta da svim sredstvima spreči dalji porast slovenskih naroda“.

Što će reći, i brojčani porast Srba u Vojvodini Srbskoj, jer je Hitler tvrdio da „sva dela imaju smisao, pa i zločin“.

Naslednici „povučenih“ Nemaca… i komentari

Povremeno se, odmereno ili agresivnije, oglašavju potomci podunavskih Švaba koji su se posle Drugog svetskog rata zadržali u Jugoslaviji, najvećim delom u Bačkoj i u Banatu, sa zahtevima da se reši „nemačko pitanje“, odnosno da se reviduju neke od posleratnih odluka vezanih za odnos njihovih predaka prema državi u kojoj su živeli i čije su interese skoro jednodušno izdali. Pre svega, tu se misli na povraćaj imovine podunavskim Švabama, što bi, prema jednom izvoru, bilo 97.490 konfiskovanih nemačkih poseda ukupne površine 637.939 hektara (Branislav Gulan piše u Večernjim novostima od 11. aprila 2010. godine da je to 31,2 odsto obradivog zemljišta od 1,600.000 hektara, odnosno 499.200 hektara); oduzeto jugoslovensko državljanstvo biće da ih ne interesuje.

I njih, ali i one koji ih podržavaju (i instruišu), pre svega iz Nemačke, treba podsetiti da su, posle sloma Austrougarske, Nemci u novostvorenoj Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, u strahu da će izgubiti svoju ekonomsku moć, već 1919. godine počeli da izdaju list na nemačkom jeziku Deutsches Volksblatt, Nemačke narodne novine. Naredne godine oni su osnovali nacionalnu kulturnu organizaciju Kulturbund, Kulturni savez, a novosadska Zastava mogla je nedugo za tim, u svom 201. broju od 8 septembra 1922. godine, oštro prigovoriti njegovoj kulturnoj i političkoj propagandi. Podsećajući na jednu staru postavku nemačkih predvodnika u Vojvodini Srbskoj da „lepo je gde se kultura spominje, a još lepše je i korisno, kad se ne žali trud za širenje iste među nekulturnim slojevima“, Zastava je samo mogla konstatovati kako je Kulturbund osnovan s isključivim ciljem da među ovdašnjim nemačkim seljacima širi kulturu; niko nije pitao u koga će se „zadahnuti tu kulturu“, isto kao što se niko nije bavio sredstvima nemačke kulturne propagande i njenim izvorima.

Ispostavilo se da su „nosioci njihove kulturne propagande taki ljudi, koji za vreme mađarskog režima nisu smeli ni da se nazivaju Nemcima“, ali su zato u novonastalim srbskim okolnostima odjednom postali vrlo zainteresovani da svoj „prosvetni“ rad rašire po celoj Vojvodini Srbskoj, gde god je bilo nemačkog seljačkog življa. Već pomenuti Dojčes Folkblat trebalo je da posluži kao list „sa kojim će se lakše širiti njihova kultura“, ali se ubrzo pokazalo da je on ponajviše zainteresovan da nemačkog seljaka učini nezadovoljnim i „da razbudi u njemu pangermanske osećaje“. I seoske filijale Kulturbunda bile su „programirane“ u istom duhu, tako da je Zastava nedvosmisleno mogla zaključiti „da ovdašnji nemački živalj nije više onako lojalan kao što je bio. To se ima pripisati njihovim vođama, koji su za vreme mađarskog režima bili bolji Mađari nego i punokrvni rođeni Mađari. Sami o svom trošku gradili su mađarske škole, u kojima su svoju rođenu decu vaspitavali i odgajali u čisto mađarskom duhu. Sada pak, kad imaju svoje nacionalne škole, slobodno širenje svoje kulture, slobodnu štampu, sada su oni nezadovoljni“. Uistinu, Nemci su između dvaju svetskih ratova bili najnelojalnija nacionalna manjina u Kraljevini SHS, odnosno Kraljevini Jugoslaviji, naročito od dolaska na vlast Adolfa Hitlera (1933).

Bilo je to vreme kad je u vojvođanskim Švabama već bio razbuđen nemački nacionalni duh čija „duhovnost“ nije odstupala od onih poznatih Hitlerovih poruka Nemcima izvan Rajha, prema tome i u Vojvodini Srbskoj, da će oni biti „izvidnice koje špijuniraju“, da oni treba da pripreme „izvesne stvari daleko pred frontom“, da kamufliraju nemačke „pripreme za napad“, da za njih, kao „možda najvažniji deo nemačkog naroda“, vredi „ratni zakon“, da njih, „kad Nemačka pobedi, neće biti nikoga ko će se usuditi da krivo pogleda“, da će oni „u svim podjarmljenim zemljama… tutorsku vlast vršiti u ime nemačkog naroda i… (u Hitlerovo ime) upravljati zemljama“, te da će, u takvim uslovima, „kao pravi narod božji, koji je raspršen po čitavom svetu, postati gospodujućim narodom na kugli zemaljskoj“, spreman da spreči „dalji priliv slovenske krvi“.

I sada, osamdesetak godina od tih tmurnih dana, podunavske Švabe iz Vojvodine Srbske krenule su „u hajku“ za rehabilitaciju svojih zločinačkih predaka, onih koji su to svojstvo stekli gotovo stoprocentnom podrškom nacističkoj Nemačkoj, i zbog čega su zakonskim putem ostali i bez građanskih prava i bez imovine. Što je najzanimljivije, „ideolozi“ takvih „rehabilitacionih“ poteza uopšte se ne dosećaju da bi uz nemačke zločine valjalo pomenuti i nemačku ratnu odštetu Jugoslaviji, koja je, po proceni Vlade Federativne Narodne Republike Jugoslavije, iznosila 35.800.000.000 (trideset pet milijardi osamsto miliona dolara) po kursu iz 1938. godine.

Podunavsko-švapski, odnosno nemački zahtevi vrlo se oštro sukobljavaju sa srbskim argumentom da je to pitanje rešeno takozvanom Brionskom formulom koju su definisali Josip Broz i Vili Brant. „Odnosi između Nemačke i Jugoslavije pokriveni su tada nekim kreditima i otpisivanjem nekih dugovanja, a verovatno je potpisan sporazum ili neka deklaracija o tome“, izjavio je početkom marta 2003. godine advokat Milenko Radić iz beogradskog Fonda za razvoj demokratije. U tom se sporazumu, kaže Radić, nisu ni morale pominjati ratna šteta, reparacije ili imovina oduzeta vojvođanskim Nemcima, bilo je dovoljno da se naglasi da su sva do tada otvorena pitanja dobila svoj valjan odgovor.

Šta je to „odgovoreno“ – to se još uvek drži u tajnosti, ali se iz Brantovih memoara može zaključivati da su sporna pitanja rešavana kompleksno i, naročito, „u duhu obostranog razumevanja“. Može se iz tih memoara saznati i da su Brant i Broz prvi put o toj stvari razgovarali 1968. godine, na Brionima:

„Tito je načeo tri teme o kojima se još u Beogradu govorilo i one su se često ponavljale u našim kasnijim razgovorima. Tada je izneo problem obeštećenja za nacionalsocijalističke zločine prema jugoslovenskim zarobljenicima u Nemačkoj i delovanje ‘fašističkih elemenata’ jugoslovenske emigracije. Pri tom je Tito imao na umu hrvatske desno orijentisane ustaše, koji su izazivali nemire.

Kada je Tito načeo temu obeštećenja, ukazao sam na pravne i političke poteškoće koje su s ovim povezane, s obzirom na londonski ugovor o dugovima. Morala bi se pronaći formula koja nije toliko opterećena prošlošću, već upućuje na budućnost. Možda bismo se mogli složiti oko rešenja koja bi dobro došla ukupnom ekonomskom razvoju Jugoslavije“.

Po prilici, kada je govorio o formuli neopterećenoj prošlošću, Brant je imao na umu činjenicu da Nemci mlađe generacije pokazuju samo „ograničeno razumevanje“ za zločine svojih najbližih predaka i nemačke obaveze koje iz toga proističu. Jer, „ne sme se zaboraviti da Zapadna Nemačka (bilo je to dvadesetak godina pre nemačkog ujedinjenja – IP), prema odlukama sila pobednica, Jugoslaviju mora da obešteti“. Zbog toga, Brant je predložio da se razradi jedno „indirektno rešenje“ u jugoslovensku korist, ali je Broz pokazao malo razumevanja za to.

Vili Brant i Josip Broz ponovo su se sreli oktobra 1970. godine, u Nemačkoj. Po Brantovom zapisu, Broz je „koristio jedno putovanje u inostranstvo da bi nekoliko sati proveo u Bonu. Njemu je kao i meni bilo stalo da bez ceremonija ispitamo važne teme između Istoka i Zapada. Tito je reparacije pomenuo samo uzgred na putu do aerodroma. Rekao mi je da mu je naloženo da sa mnom ovo dogovori, ali nije želeo da taj problem sada postavlja“.

Pitanje nemačke ratne odštete i ostalih dugovanja između Jugoslavije i Nemačke ostali su da čekaju „za posle“, sve dok se, aprila 1973. godine, Brant i Broz nisu ponovo sreli i uspeli da slože oko „brionske formule“. Brant je tada bio nemački kancelar i, po prilici, njih dvojica uspeli su da se dogovore o sumi koja će Jugoslaviji pripasti. Govorkalo se o oko dve milijarde i dvesta miliona nemačkih maraka, odnosno milijardu i sto miliona američkih dolara datih Jugoslaviji „za privredni razvoj“, s tim što se u Jugoslaviji pisalo da je taj dogovor pokrio i odštetu za prinudni rad Srba u nemačkim logorima i imovinu Nemaca koji su se iz Jugoslavije povukli pri kraju Drugog svetskog rata.

Dve i po godine kasnije, 4. novembra 2005, novosadski Dnevnik preneo je izjavu istoričara Zorana Janjetovića da su netačne tvrdnje o Brantovom i Brozovom „tajnom dogovoru“ da se Jugoslavija odrekne prava na ratnu odštetu, a Nemačka prava na povraćaj imovine podunavskim Švabama koji su se pri kraju Drugog svetskog rata povukli iz Jugoslavije. (Janjetović govori o proterivanju podunavskih Švaba, a taj se njegov izraz pre može tumačiti zlom namerom, nego neznanjem). Janjetović još tvrdi da je „na osnovu otvorene arhive, a otvorile su je i nemačka i naša strana, više nego jasno da nije bilo nikakvog posebnog memoranduma po kome je navodno to pitanje prebijeno i na njega stavljena tačka. Pisani dokument o prebijanju duga ne postoji“.

Janjetoviću kao da nije poznato da se, ponekad, neke od najznačajnijih obaveza nameću, ili preuzimaju, ne na osnovu pisanih akata već na osnovu usmenih dogovora, ali zato podseća da je Nemačka svojevremeno donela zakon po kome su svi folksdojčeri, pa i oni koji su se iz Jugoslavije povukli krajem rata, dobili obeštećenje u Nemačkoj. Ponovno pokretanje tog pitanja u Srbiji, na čemu insistiraju pojedina udruženja podunavskih Švaba, moralo bi se sukobiti i sa činjenicom da je taj problem već rešen. Po Janjetovićevom mišljenju, „bilo bi najjednostavnije da naša skupština donese odluku o poništenju AVNOJ-evskih odluka i da tako na to pitanje bude stavljena tačka. Uostalom, nijedna evropska zemlja, a pre svega Češka i Poljska, nisu nikada ni pomislile da vrate nemačku imovinu, a kamoli da su to zakonski uredile, a to im nije bila smetnja da uđu u Evropsku uniju“.

Branislav Gulan i Večernje novosti od 11. aprila 2010. godine takođe medituju o ovoj temi, pa kažu da je 110.000 banatskih folksdojčera ostavljeno da posluže kao „živi bedem“ pred Crvenom armijom. Tako kažu ne shvatajući da su banatski Nemci, isto kao i oni u rumunskoj Transilvaniji (srbskoj Šumavi), bili najudaljeniji od Nemačke i da, zbog nepostojanja saobraćajnih sredstava, nisu bili u mogućnosti da odgovore na poziv nemačke Vrhovne komande i Nemačkog narodnog saveza u Budimpešti i blagovremeno krenu prema zapadu.

I kažu, sažaljivo i plačno, da su „vojvođanski Nemci kao jugoslovenski građani i kao etnički kolektivitet bili diskriminisani i u pogledu biračkih prava na velikim narodnim izborima od 11. novembra 1945. godine. Naime, u članu 4. Zakona o izbornim listama od 10. avgusta 1945. godine, objavljenog u Službenom listu Demokratke Federativne Jugoslavije, kaže se: Biračko pravo nemaju članovi ‘Kulturbunda’ i članovi njihovih porodica. Na taj način je država uzurpirala prirodno pravo svakog građanina da bira i da bude biran, tim pre što članstvo u ‘Kulturbundu’ nije imalo karakter pripadnosti oružanim nemačkim formacijama osim ukoliko nije dokazano, a naročito je neshvatljiv, barem sa današnjeg aspekta, stav da se biračko pravo oduzima i članovima njihovih porodica. Tako su Nemci koji su živeli na ovim prostorima ostali bez prava glasa i imovine… Sasvim je izvesno da će i Srbija morati da reši pitanje imovine svojih građana ali i Nemaca, bilo kroz neki poseban sporazum, bilo kroz zakon o restituciji koji će se odnositi na sve sadašnje i bivše građane i da bez toga neće moći da počnu pregovori o prijemu u Evropsku uniju, ma koje godine… Nemačka udruženja zapravo traže da po budućem zakonu o vraćanju protivpravno otete imovine budu tretirani isto kao i svi ostali građani Srbije“.

Začuđuje sa koliko snishodljivosti, neznanja i zlovolje Gulan i Večernje novosti govore o navodnoj srbskoj obavezi da vrate napuštenu imovinu podunavskih Švaba, onih koji su se 1941. godine zdušno okrenuli protiv jugoslovenske države i srbskog naroda, a po uputstvima Adolfa Hitlera. „Najmanje što možemo učiniti je to da sprečimo dalji priliv slovenske krvi…. Zato je naša dužnost da istrebimo narode. Mora se razviti posebna tehnika istrebljenja. Šta znači istrebljenje? Da li se pod tim misli na uništenje čitavih naroda? Naravno, tako će po prilici stvar ispasti.“

Iako su na samom početku svoga teksta naznačili da su saveznici još 1943. godine formulisali stav „da predstavnici nemačke nacionalne manjine treba da budu iseljeni iz svih delova Evrope gde su naseljavani u ranijim periodima“, prema tome i iz Vojvodine Srbske, oni kažu da je imovina podunavskim Švabama uzeta protivpravno, baš kao da podunavske Švabe uključene najvećim delom u borbene SS jedinice, nisu protivpravno i neljudski uzimali živote mnogim civilima, ne samo u Vojvodini Srbskoj. I plaču nad zakonskom odredbom da se aktivno i pasivno biračko pravo oduzmu pripadnicima nemačke nacionalne manjine koja se gotovo stopostotno odazvala mobilizaciji u nemačke jedinice SS, baš kao da tako nije postupljeno i sa mnogim srbskim građanima. (Njih, politički neobaveštene, treba podsetiti i na Veliku narodnu skupštinu Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena Banata, Bačke i Baranje koja je 25. novembra odlučivala o prisajedinjenju tih krajeva Kraljevini Srbiji, a čijim organizatorima ni na kraj pameti nije bilo da biračko pravo daju prirodnim srbskim neprijateljima u Ugarskoj – Nemcima i Madžarima; ako se na toj Skupštini pojavilo i po nekoliko poslanika madžarske i nemačke narodnosti, bili su to izuzeci koji su samo potvrđivali pravilo). I plaše Srbe navodom da ih Evropska unija neće primiti u svoje članstvo dok ne vrate imovinu podunavskim Švabama, iako su morali znati da su i Česi i Poljaci ušli u Evropsku uniju uprkos činjenici da su „svoje“ Nemce iselili odmah posle Drugog svetskog rata. I ponašaju se baš kao da nisu i sami napisali da su se „posle višegodišnjeg natezanja oko rešavanja, s jedne strane, oduzete imovine, a sa druge, ratne odštete, Vili Brant i Josip Broz Tito postigli na Brionima sporazum poznat kao Brionska formula… Sporazum je Skupština SFRJ ratifikovala 26. decembra 1974. godine. Njegova suština je određena u takozvanom edmemoaru, u kome stoji da nijedna strana posle potpisivanja nema prava na bilo kakva dalja potraživanja i da on u stvari predstavlja ugovor o poravnanju… kao i da se njime Nemačka odrekla svih potraživanja na ime imovine nemačkih državljana, a Jugoslavija ratne odštete u ime svih pojedinaca koji su robovali i bili ratni zarobljenici u nacističkim logorima“.

Svima je, dakle, jasno da su se Brant i Broz davno dogovorili o prebijanju međusobnih dugovanja (nemačke ratne odštete Jugoslaviji i jugoslovenskog „dugovanja“ podunavskim Švabama za napuštenu imovinu, najvećim delom u Vojvodini Srbskoj), ali predstavnici istih tih podunavskih Švaba (okupljeni u više udruženja) i nesrbski raspoloženi „stvaraoci“ u takozvanoj nezavisnoj štampi po Srbiji, i dalje se trude da svojim pritiskom na državne organe u Srbiju ojačaju i olakšaju, podrže i učine „objektivnijim“, mnoge spoljne pritiske na srbski narod i državu Srbiju.

Bez obzira na to što Srbija, pravni slednik nekadašnje Jugoslavije, sa Nemačkom, poraženom u Drugom svetskom ratu, još nije, ko zna zbog čega, potpisala mirovni ugovor, svemu dovde rečenom biće dopisano nekoliko redaka:

U jednoj televizijskoj emisiji, 25. marta 2021. godine, Saša Borojević, savetnik u međunarodnoj policiji poznatoj kao Interpol, izgovorio je „da mi nikada nismo potpisali mir sa Nemačkom. Nemamo mirovni sporazum sa Nemačkom, mi smo i dalje u ratu sa Nemačkom… Nikada se nije potpisao mir jer… neko nije hteo da naplati ratnu odštetu nacističkoj Nemačkoj. Tito je 1952. godine poklonio pedeset i jednu hiljadu ratne siročadi iz Jugoslavije Nemačkoj. Mali broj ljudi to zna. Zašto je dao? Zarad toga da bi Jugoslaviju priznale i jedna i druga Nemačka (Zapadna i Demokratska, istočna – IP). Pogledajte u istoriju… Mi ne samo da smo imali odnos sa obe, nego smo dobili izgradnju puteva kroz Jugoslaviju… prodali smo pedeset jednu hiljadu siročadi Nemačkoj. Tih pedeset i jedna hiljada siročadi ne znaju da su Srbi, da su iz Jugoslavije, ima tu i drugih nacionalnosti. Ko su oni danas, ko su njihova deca, nije to mali broj ljudi“.

Autor: Ilija Petrović, istoričar

Hvala na poverenju! Molimo vas podelite, širite istinu!